Finance & Economics | utfinance

۱۲:۳۱:۳۰ ۱۴۰۵/۰۲/۱۶

📄 عبرت تاریخ | چرا باید کتاب چالش های صنعتی شدن ایران را خواند؟ | 👤 محمد طاهری وقتی درباره پیشرفت شگرف کشورها صحبت می کنیم، این پرسش در ذهنمان نقش می بندد؛ چرا ایران که به طور جدی می خواست صنعتی شود، صنعتی نشد؟ بسیاری شرح داده اند که ایران در طول تاریخ معاصر چند بار تلاش کرده مسیر صنعتی شدن را دنبال کند، هر بار با شدت و ضعف متفاوت، اما موفق نشده است. نخستین گام ها به دوران قاجار بازمی گردد؛ زمانی که برنامه های محدود برای تولید داخلی و ایجاد صنایع سبک اغاز شد، اما زیرساخت ها و سرمایه گذاری کافی وجود نداشت. در دوره پهلوی اول، با تمرکز بیشتر بر نوسازی و مدرن سازی کشور، پروژه های صنعتی بزرگ تری راه اندازی شد؛ ایجاد کارخانه های نساجی، سیمان، فولاد و صنایع غذایی نمونه هایی از این تلاش ها بود که با حمایت دولت و سرمایه گذاری خارجی پیش رفت. در این دوره، علی زاهدی، فارغ التحصیل مهندسی معدن از فرانسه، در سال 1310 برنامه ای هفت ساله با عنوان «لزوم پروگرام صنعتی» به دولت ارایه داد. این برنامه شامل مجموعه ای از پروژه های صنعتی بود که هدف ان ایجاد زیرساخت های توسعه اقتصادی در ایران بود، اما مورد توجه مقامات قرار نگرفت و اجرایی نشد. چند سال بعد، معجزه صنعتی ایران در دهه 1340 رخ داد. این دهه نزد برخی اقتصاددانان، از جمله موسی غنی نژاد، به «دهه طلایی اقتصاد ایران» مشهور است؛ دهه ای که میانگین رشد اقتصادی سالانه بالای 10 درصد و میانگین نرخ تورم سالانه کمتر از سه درصد بود. دولت در این دوره، به برنامه ریزی جامع برای تخصیص کل منابع اقتصادی کشور روی اورد و سرمایه گذاری در صنایع مادر و صنایع استراتژیک را عمدتاً در اختیار خود قرار داد، اما همزمان فضا را برای فعالیت بخش خصوصی در صنایع تبدیلی کوچک و متوسط باز کرد. فعالان این بخش از طریق سیاست های حمایتی و استراتژی جایگزینی واردات مورد پشتیبانی جدی دولت قرار گرفتند. نقش سرمایه گذاری و فناوری پیشرفته خارجی، که از اواسط دهه 1330 اغاز شده بود، نیز در پیشرفت صنعتی کشور چشمگیر بود و هم در بخش خصوصی و هم در بخش دولتی اثرگذار بود. داده های اماری نشان می دهد رشد اقتصادی ایران در دهه 1340 بی سابقه بود و در سطح جهانی نیز کم نظیر به شمار می رفت. این رشد عمدتاً در بخش صنعت و خدمات رخ داد و چهره اقتصادی جامعه ایرانی را دگرگون کرد. اما روند صنعتی شدن ایران، یک دهه بعد و با افزایش نقش نفت در اقتصاد نه فقط متوقف شد که خیلی ها تخریب ان را نیز منسوب به این دوره می دانند که بیماری هلندی در اقتصاد کشور رخ داد و نخستین فرایند صنعت زدایی در این دوره اغاز شد. بیماری هلندی به وضعیتی اقتصادی اشاره دارد که در ان افزایش ناگهانی درامدهای حاصل از منابع طبیعی، به ویژه نفت، باعث تقویت ارزش پول ملی، کاهش رقابت پذیری بخش های تولیدی مانند صنعت و کشاورزی، و تورم شدید می شود. این پدیده معمولاً با تزریق سریع درامدها به اقتصاد، افزایش تقاضا و به هم ریختن تعادل اقتصادی همراه است. اوایل دهه 1350 برای اقتصاد ایران دوره ای متفاوت بود که با جهش قابل توجه درامدهای نفتی همراه شد. درامد نفتی ایران از 5 /2 میلیارد دلار در سال 1351 به بیش از 20 میلیارد دلار در سال 1353 افزایش یافت. اقتصاد ایران در سال های ابتدایی دهه 1350 با در نظر گرفتن قیمت های امروز، از درامدهای 18 و 23 میلیارددلاری یکباره به درامدهای 120 تا 200 میلیارد دلار رسید که به معنای 10 برابر شدن درامدها بود؛ یا افزایش شدید واردات و اینکه بودجه دولت در دو دهه 1340 و 1350، 10 برابر شد، همه اینها مشابه یک تزریق سریع بود که به جامعه شوک وارد کرد. بنا به مطالعاتی که در کتاب چالش های صنعتی شدن ایران صورت گرفته، این جریان سریع درامدها به عدم توازن ساختاری، معروف به «بیماری هلندی» منجر شد. هزینه های سنگین دولت و تورم سالانه 15درصدی، وابستگی به واردات را تشدید و رشد صنایع غیرنفتی را متوقف کرد. پس از انقلاب 1357، حکومت تازه تاسیس با تمرکز بر توسعه صنایع سنگین، نفت و گاز، خودرو و فولاد، بار دیگر صنعتی شدن را در دستور کار قرار داد. از دهه 1370 تا میانه های دهه 1380، شمار قابل توجهی از بنگاه های صنعتی در کشور شکل گرفت و سیاست های خصوصی سازی و تلاش برای جذب سرمایه های داخلی و خارجی به عنوان راهبردی برای تقویت بخش صنعت دنبال شد. بااین حال، همزمانی این روند با اوج گیری درامدهای نفتی و گرفتار شدن اقتصاد ایران در موج دوم بیماری هلندی، به تضعیف بخش صنعت انجامید. افزایش وابستگی به منابع نفتی، تقویت نرخ ارز واقعی و رشد واردات، رقابت پذیری تولید داخلی را کاهش داد و درنهایت، بار دیگر نشانه های صنعت زدایی در اقتصاد ایران پدیدار شد. به اینها، تشدید محدودیت های بین المللی و تحریم ها را نیز اضافه کنید که از میانه های دهه 1380 به اقتصاد ایران تحمیل شد و همچنان ادامه دارد. 1/2 https://www.tejaratefarda.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-16/51603-%D8%B9%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE